Apteka Pod Orłem w Krakowie

Co można zobaczyć

W Aptece Pod Orłem można zwiedzić dawne pomieszczenia apteki Tadeusza Pankiewicza, która podczas okupacji służyła mieszkańcom krakowskiego getta. Oglądając wnętrza, warto zwrócić uwagę na ich położenie przy placu. To z niego wyprowadzano wysiedlanych, a apteka była dla nich ostatnim miejscem kontaktu z innymi ludźmi.

Po utworzeniu getta Pankiewicz uzyskał zgodę niemieckich władz na dalsze prowadzenie apteki. Musiała być otwarta całą dobę. Podczas nasilonych aresztowań prześladowani mieszkańcy szukali tu schronienia, również nocą. Gdy w grudniu 1941 roku zamknięto pocztę w getcie, przez aptekę zaczęto przekazywać korespondencję poza jego granice. Pracownicy wynosili listy i wartościowe przedmioty, a do środka dostarczali kupioną żywność, lekarstwa oraz inne potrzebne rzeczy.

Pankiewicz przechowywał dokumenty osób zmuszanych do opuszczenia getta. W aptece ukryto też kilkanaście cennych tor, które ocalały z wojny. Pomoc przybierała różne formy: wydawano nawet farbę do włosów, dzięki której można było wyglądać młodziej. Półfabrykaty do jej wytwarzania dostarczał Ludwik Żurowski. Z apteki pochodził też luminal, którym usypiano dzieci ukrywane albo wywożone potajemnie za mury getta.

Odbywały się tu spotkania mieszkańców getta, wśród nich pieśniarza Mordechaja Gebirtiga, malarza Abrahama Neumana i lekarza Juliana Aleksandrowicza. Rozmawiano o doniesieniach wojennych, wiadomościach z podziemnej prasy oraz literaturze. Po wysiedleniach ocalali szukali w aptece znajomych i opowiadali sobie o tym, co przeżyli.

Historia placówki

Aptekę Pod Orłem założył Józef Pankiewicz w 1909 roku według Wikipedii; Wikidata podaje rok 1910. Podgórze było wtedy odrębnym miastem, a plac nosił nazwę Mały Rynek, później plac Zgody. Przed otwarciem zakładu Pankiewiczów w Podgórzu działały trzy apteki. Nowa jako pierwsza obsługiwała klientów poza ścisłym centrum. Leki kupowali tu polscy i żydowscy mieszkańcy, w tym towarzystwo Bikkur Cholim.

Tadeusz Pankiewicz dołączył do rodzinnej apteki w 1930 roku po studiach farmaceutycznych na Uniwersytecie Jagiellońskim. Zarządzanie przejął na początku 1934 roku, choć jego ojciec nadal dorywczo pracował w aptece do 1936 roku. Tadeusz nie był jeszcze jej właścicielem. Po śmierci Józefa w 1942 roku apteka należała do Marii Pankiewiczowej. W 1945 roku zrzekła się ona praw na rzecz syna, który formalnie został właścicielem rok później.

Pankiewicz mieszkał w getcie przez cały okres jego istnienia, od 1941 do 1943 roku. Po podziale na strefy „A” i „B” apteka znalazła się w części „B”, zamieszkanej przez osoby starsze, chore i bez pracy. Działała nadal po likwidacji getta w marcu 1943 roku, choć skrócono godziny jej pracy. Do grudnia tego roku zaopatrywali się tam pozostali na miejscu członkowie Judenratu, policji żydowskiej i ich rodziny. Pomoc kierowano też do więźniów obozu Płaszów, a żydowska policja odbierała tu leki dla mniej więcej 300 osób. Po upadku powstania warszawskiego w 1944 roku w aptece zaczęli bywać artyści, którzy w dużej liczbie trafili wtedy ze zniszczonej Warszawy do Krakowa.

Państwo przejęło aptekę w 1951 roku i nadało jej urzędową nazwę Apteka Społeczna nr 31. Pankiewicz, wbrew ówczesnej praktyce, pozostał jej kierownikiem do końca grudnia 1953 roku. Po nim placówkę prowadził Jan Schnayder, aż do 1978 roku. To za jego kierownictwa, w kwietniu 1967 roku, aptekę przeniesiono pod numer 11 przy tym samym placu. Dawne wnętrza zajął Bar Nadwiślański. Decyzja o jego likwidacji i przeznaczeniu lokalu na muzeum zapadła w 1981 roku. Dzięki zaangażowaniu przyjaciół Pankiewicza i osób skupionych w Towarzystwie Przyjaciół Dzielnicy Podgórze muzeum otwarto 22 kwietnia 1983 roku.

Zwiedzanie: godziny, bilety, dojazd

Aktualne godziny otwarcia i ceny biletów do Apteki Pod Orłem sprawdź na stronie Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, którego placówka jest oddziałem. Wybierz informacje dotyczące apteki. Radzę ustalić termin wejścia przed zaplanowaniem reszty dnia, zwłaszcza jeśli przyjeżdżasz do Krakowa na krótko.

Adres muzeum to plac Bohaterów Getta 18, 30-547 Kraków (Wikidata). W nawigacji wpisz pełny adres z numerem budynku. Jeśli planujesz spacer po Podgórzu, polecam najpierw obejrzeć plac, a potem wejść do muzeum. Dzięki temu łatwiej odnieść historię ludzi korzystających z pomocy apteki do jej otoczenia.

Dla kogo

Apteka Pod Orłem zainteresuje osoby poznające historię krakowskich Żydów, okupowanego miasta i pomocy udzielanej mieszkańcom getta. Przy rodzinnej wizycie radzę wcześniej wyjaśnić dzieciom cel wyjścia i dostosować rozmowę o Zagładzie do ich wieku.

Powód do odwiedzin mają też osoby zainteresowane historią nauki. W aptece matematyk Tadeusz Ważewski spotkał się z filozofem i prawnikiem Rappaportem, który zaproponował przybliżoną metodę podziału kąta na trzy równe części. Ważewski opisał ją w publikacji z 1945 roku. Rappaport nie doczekał publikacji: zginął podczas wysiedlenia w czerwcu 1942 roku.

Osobom poznającym dzieje Podgórza polecam zwrócić uwagę na powojenne losy lokalu. Przeniesienie apteki, otwarcie baru i starania o utworzenie muzeum pokazują, jak zmieniała się funkcja tego adresu. To część historii dzielnicy, którą łatwo pominąć, oglądając tylko budynek z zewnątrz.

Pytania o Aptekę Pod Orłem

Kto pracował z Tadeuszem Pankiewiczem w czasie okupacji?

W wojennym zespole apteki pracowały Irena Droździkowska, Aurelia Czort i Helena Krywaniuk. Droździkowska była farmaceutką, a Czort i Krywaniuk studiowały farmację na Uniwersytecie Jagiellońskim. Obie ukończyły studia po wojnie. Pracownice miały przepustki pozwalające opuszczać getto wieczorami.

Czy Tadeusz Pankiewicz opisał aptekę w książce?

Tak, w książce „Apteka w getcie krakowskim”. To relacja człowieka, który prowadził placówkę podczas okupacji. Apteka została też przedstawiona w filmie „Lista Schindlera” Stevena Spielberga.

Którzy filmowcy wspierali muzeum?

Muzeum wspierali Roman Polański i Steven Spielberg. Polański przeznaczył na jego rzecz otrzymaną w 2002 roku nagrodę Fundacji Kultury Polskiej „Złote Berło”. Spielberg za finansowe wsparcie działalności Apteki Pod Orłem otrzymał w 2004 roku tytuł Mecenasa Kultury Krakowa.

Fot. Zygmunt Put Zetpe0202, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons