Cmentarz Abrahama w Krakowie: historia i położenie

Czym był cmentarz dla krakowskich Żydów

Cmentarz miał rozwiązać prosty, ale palący problem: krakowskiej gminie żydowskiej brakowało miejsca na pochówki. Kto przychodzi tu dziś, nie znajdzie jednak alejek z grobami. Dawnych nagrobków nie zachowało się praktycznie żadnych, więc nie ma kwater, które można by odwiedzić. Macewy i nagrobki posłużyły w czasie wojny do utwardzania obozowych dróg i budowy podmurówek pod baraki.

Współczesnych śladów są dwa. Od 2004 roku stoi tu tablica poświęcona Sarze Schenirer, postawiona staraniem wychowanek szkół Bejs Jaakow, a jej kształt nawiązuje do macewy. W styczniu 2024 roku przewrócona macewa wróciła na swoje miejsce.

Historia nekropolii

Gminie brakowało miejsca na cmentarzach już pod koniec XIX wieku. Przy ul. Miodowej nie dało się powiększyć nekropolii, więc w 1919 roku gmina nabyła na Woli Duchackiej grunt o powierzchni około 8 hektarów. Według Wikipedii cmentarz miał dwa adresy: ul. Abrahama 3 i ul. Jerozolimska 14. Na mapach z przełomu lat 30. i 40. sąsiednie cmentarze figurują jako stary i nowy, bo ulica Jerozolimska przebiegała na północ od cmentarza podgórskiego. Obok leżała też druga nekropolia, na której chowano Żydów z gminy podgórskiej.

Dom przedpogrzebowy, jak na swoje czasy bardzo nowoczesny i monumentalny, zaprojektował Adolf Siódmak. W rogu terenu stanął Szary Dom bractwa Chewra Kadisza. Ogrodzoną nekropolię otwarto 6 kwietnia 1932 roku. Rabin Josef Nechemia Kornitzer odprawił modły i wygłosił kazanie, a zebrani, wśród nich przedstawiciele bractwa, rabinatu i władz gminy, zgodnie z tradycją siedem razy obeszli cmentarz. Zgodę na otwarcie miasto wydało 17 sierpnia 1932 roku.

W czasie wojny cmentarz był stopniowo dewastowany. W 1941 roku pracownicy gminy próbowali ukryć w domu przedpogrzebowym przedmioty liturgiczne z krakowskich synagog, w tym zabytkowe zwoje Tory. Kryjówka przetrwała do 1944 roku. Gdy budynek przejęto na potrzeby obozu, załoga znalazła schowane przedmioty. Część wywieziono do Instytutu Badań Wschodnioniemieckich, część zniszczono.

W 1942 roku powstał tu obóz pracy przymusowej, który objął ten cmentarz i sąsiedni, od strony ul. Jerozolimskiej. Od 1944 roku działał jako obóz koncentracyjny KL Plaszow. W domu przedpogrzebowym załoga urządziła stajnie dla koni i bydła oraz chlew, budynek służył też za więzienie, a w Szarym Domu zamieszkali esesmani. W 1944 roku dom częściowo rozebrano, a jego centralną kopułę wysadzono.

Po wojnie nekropolia stała zaniedbana i popadała w ruinę. Ocalałą zachodnią kopułę rozebrano wtedy do fundamentów. W ostatnim czasie teren uporządkowano.

Co zostało z nekropolii: układ terenu

Granice cmentarza oznaczono w ostatnich latach dwukrotnie: w 2022 roku w społecznej akcji naturalnymi barwnikami, a w latach 2023-2024, w ramach projektu upamiętnienia KL Plaszow, betonowymi blokami. Dzięki temu widać, gdzie przebiega obrys dawnej nekropolii. Moim zdaniem to rozsądne rozwiązanie: nie odtwarza nagrobków, których nie ma, i nie udaje, że miejsce jest czymś innym, niż jest.

Odwiedziny: adres i zasady wstępu

Cmentarz leży w Podgórzu, w dzielnicy XIII, przy ul. Abrahama 3. Należy do Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Krakowie, więc godziny i zasady wstępu najlepiej sprawdzić bezpośrednio u niej przed wizytą. Informacje o miejscu i jego historii zbiera też portal Wirtualny Sztetl.

To nie jest miejsce na szybki spacer z aparatem. Teren był cmentarzem, a potem częścią obozu, więc zachowanie powinno być spokojne i powściągliwe.

Pytania o cmentarz

Czy na Cmentarzu Abrahama są nagrobki?

Praktycznie nie. Obóz zużył je na drogi i podmurówki baraków. Zostały tablica Sary Schenirer z 2004 roku i macewa przywrócona na miejsce w styczniu 2024 roku.

Gdzie dokładnie leży Cmentarz Abrahama?

W Podgórzu, w dzielnicy XIII, przy ul. Abrahama 3.

Kto jest właścicielem cmentarza?

Gmina Wyznaniowa Żydowska w Krakowie. Z nią warto ustalić zasady wstępu.

Fot. Zygmunt Put, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons