Biblioteka Jagiellońska

W skrócie
Biblioteka Jagiellońska w Krakowie jest główną książnicą akademicką Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz częścią Narodowego Zasobu Bibliotecznego o statusie biblioteki narodowej. Mieści się przy al. Adama Mickiewicza 22. Czytelnicy przychodzą tutaj korzystać z 10 czytelni ogólnych i specjalistycznych, prowadzić badania naukowe oraz oglądać wystawy zabytków piśmiennictwa, od średniowiecznych kodeksów po unikatowe starodruki.
Zbiory i usługi
Zasoby biblioteki gromadzone są od XIV wieku i udostępniane czytelnikom na miejscu oraz przez wypożyczalnię. Biblioteka Jagiellońska, wraz z Biblioteką Medyczną Collegium Medicum oraz bibliotekami wydziałowymi i instytutowymi, współtworzy zintegrowany system biblioteczno-informacyjny uczelni. Jako jedna z dwóch instytucji w kraju korzysta z prawa do otrzymywania dwóch egzemplarzy obowiązkowych każdego wydawanego druku. Archiwizację polskich druków placówka rozpoczęła w 1969 roku, natomiast w latach 90. objęła nią także materiały audiowizualne i elektroniczne.
W skład zbiorów specjalnych wchodzą (według Wikipedii):
- Dokumenty życia społecznego: 946 300 pozycji
- Stare druki: 105 710 woluminów, w tym 3634 inkunabuły
- Wydawnictwa rzadkie i druki drugiego obiegu: 61 839 egzemplarzy
- Zbiory graficzne: 50 210 jednostek
- Zbiory kartograficzne: 45 910 map i atlasów
- Muzykalia: 38 055 jednostek
- Rękopisy: 28 209 woluminów, w tym 2100 rękopisów średniowiecznych
Zaplecze dla odwiedzających obejmuje salę katalogów, wypożyczalnię oraz salę konferencyjną. Magazyny wyposażono w instalacje wentylacyjne i przeciwpożarowe.
Najcenniejsze rękopisy i druki w zasobach
W skarbcu biblioteki spoczywają unikatowe zabytki piśmiennictwa polskiego i europejskiego, wśród których najważniejsze miejsce zajmuje autograf dzieła Mikołaja Kopernika „De revolutionibus orbium coelestium”. Instytucja przechowuje dwa egzemplarze norymberskiego pierwodruku tej pracy z 1543 roku.
W kolekcji rękopisów zachowały się zabytki średniowieczne:
- Minuskuł 653 z XI wieku oraz Pontyfikał z przełomu XI i XII wieku
- Rękopis „Bogurodzicy”
- „Banderia Prutenorum” Jana Długosza
- Kodeks Baltazara Behema
- Śpiewnik głogowski
- „Liber viginti artium” autorstwa Paulusa Pauliriniego z Pragi
W zbiorach znajdują się autografy wybitnych dzieł kultury nowożytnej i nowszej. Należą do nich partytura Scherza E-dur Chopina, rękopis „Wesela” Wyspiańskiego, „Trzeci śpiewnik domowy” Moniuszki oraz „Stara Suita” Paderewskiego.
Wśród starodruków wyróżnia się „Almanach Cracoviense ad annum 1474”, czyli ścienny kalendarz astronomiczno-astrologiczny uznawany za najstarszy druk powstały na ziemiach polskich. Kolekcję starodruków tworzy dzieło „Commentariorum de Republica emendanda libri quinque” Andrzeja Frycza Modrzewskiego z 1551 roku oraz fragment księgi „De Ecclesia”. Egzemplarz z oficyny Łazarza Andrysowicza pochodzi z biblioteki króla Zygmunta Augusta i figuruje na liście Pamięć Świata UNESCO.
Zasób kartograficzny reprezentuje weneckie wydanie „Liber geographiae” Klaudiusza Ptolemeusza z 1511 roku z dwubarwnym drukiem. Dział sztuki wzbogacają rycina Rembrandta van Rijna „Faust” oraz wczesny miedzioryt przedstawiający anioła będącego symbolem św. Mateusza Ewangelisty.
Historia
Dzieje biblioteki sięgają 1364 roku, kiedy powołano krakowskie studium generale. W pierwszych stuleciach księgozbiór nie stanowił jednolitej całości: tomy pochodzące z zapisów testamentowych i darów profesorskich gromadzono przy poszczególnych wydziałach, bursach oraz kolegiach. Główny zbiór dzieł teologicznych i humanistycznych trafił do Collegium Maius, gdzie po odbudowie na przełomie XV i XVI wieku wydzielono Salę Obiedzińskiego. Aż do 1940 roku budynek ten pozostawał główną siedzibą uniwersyteckiej książnicy.
W XVI wieku zbiory szybko powiększały się dzięki darom, jednak XVII i XVIII stulecie przyniosły kryzys księgozbioru. Sytuację zmieniła reforma przeprowadzona przez Komisję Edukacji Narodowej, w ramach której Hugo Kołłątaj zainicjował scalenie rozproszonych kolekcji w jedną publiczną bibliotekę ogólnouniwersytecką. Zapewniono wówczas stały fundusz na utrzymanie zasobu liczącego wtedy 1926 rękopisów oraz 32 000 woluminów druków. W epoce rozbiorowej zbiory uporządkowano, a przełom XIX i XX wieku przyniósł ich intensywny rozwój pod kierunkiem Karola Estreichera. Twórca monumentalnej „Bibliografii Polskiej” położył nacisk na pozyskiwanie i rejestrację druków w języku polskim.
W okresie międzywojennym zapadła decyzja o wzniesieniu nowej siedziby przy al. Adama Mickiewicza 22. Gmach zaprojektowany przez Wacława Krzyżanowskiego powstał w latach 1931–1939 i składał się z dziewięciokondygnacyjnego budynku wysokiego oraz czterokondygnacyjnego skrzydła niskiego. Zbiory przewieziono na nowe miejsce podczas okupacji niemieckiej, gdy władze okupacyjne przekształciły instytucję w Staatsbibliothek Krakau. Polscy bibliotekarze zatrudnieni w gmachu potajemnie udostępniali materiały naukowe słuchaczom podziemnych tajnych kompletów.
Po II wojnie światowej gmach rozbudowywano dwukrotnie: w latach 1961–1963 powiększono skrzydło niskie według koncepcji Jerzego Wierzbickiego, a w latach 1995–2001 dobudowano dziesięciokondygnacyjny budynek autorstwa Romualda Loeglera. Połączony gmach osiągnął kubaturę 145 248 m³.
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Powierzchnia użytkowa | 32 891 m² |
| Pomieszczenia biblioteczne | 27 287 m² |
W kwietniu 1999 roku ujawniono w gmachu kradzież inkunabułów i starodruków, w tym dzieł Galileusza, Jana Keplera i kardynała Bessariona. Część skradzionych woluminów odnaleziono w niemieckim domu aukcyjnym Reiss & Sohn, jednak śledztwo nie wskazało sprawców kradzieży. Zdarzenie to wymusiło wdrożenie nowoczesnych systemów zabezpieczeń, podczas gdy komputeryzację zbiorów rozpoczęto już w latach 90.
Godziny, zapisy i dojazd
Harmonogram pracy czytelni, godziny otwarcia wypożyczalni oraz rejestrację konta czytelnika prowadzi serwis bj.uj.edu.pl. Zasoby biblioteczne służą pracownikom naukowym oraz studentom, a szczegółowe zasady korzystania ze zbiorów podaje strona internetowa uczelni. Czytelnicy zamawiają publikacje do czytelni przez katalog elektroniczny, natomiast wstęp na wystawy czasowe określają bieżące komunikaty instytucji.
Gmach biblioteki stoi przy al. Adama Mickiewicza 22, w sąsiedztwie alei Trzech Wieszczów i krakowskich Błoń. Położenie przy głównym korytarzu transportowym miasta zapewnia dogodny dojazd liniami autobusowymi zatrzymującymi się na pobliskich przystankach. Dojazd autobusem w porannym szczycie pozwala uniknąć stania w korkach na alejach oraz poszukiwania wolnego miejsca w strefie płatnego parkowania.
Wizyta w czytelni lub obejrzenie wystawy rękopisów stanowi dogodny punkt wyjścia do poznawania innych krakowskich instytucji kultury. W odległości krótkiego spaceru w stronę Plant znajduje się Muzeum Archeologiczne w Krakowie, które prezentuje najstarsze zabytki materialne regionu.
Fot. Adrian Tync, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons