Bazylika św. Franciszka z Asyżu w Krakowie

Architektura i wnętrze

Obecny kościół to orientowana budowla ceglana, złożona z prezbiterium, transeptu i nawy, do których dochodzą trzy kaplice. Najwięcej do oglądania jest w prezbiterium.

Ołtarz główny powstał w 1861 r. z fundacji Zofii Potockiej, a wisi w nim obraz Gerharda Flatza „Gloria św. Franciszka”. Wyspiański zaprojektował pięć witraży z żywiołami oraz postaciami św. Franciszka i bł. Salomei, a także polichromie na ścianach. Przed ołtarzem, między stallami a balustradą, leży płyta z 1871 r. z sylwetką księcia Bolesława Wstydliwego, wykonana według projektu Jana Matejki. Na posadzce widać też mosiężną płytę nad kryptą, w której od 1269 do 1630 r. spoczywało ciało bł. Salomei. Matejkę z bliska poznasz w Domu Jana Matejki.

Nawę ozdobił polichromiami Tadeusz Popiel. Cztery sceny z życia św. Franciszka biegną po ścianie północnej: modlitwa u stóp krzyża, stygmatyzacja, śmierć i niebieska chwała. Obrazy Władysława Rossowskiego pokazują śluby zakonne Kingi i Jolanty oraz chrzest Litwy, a posągi św. Bazylego, Augustyna, Benedykta, Dominika i Franciszka wyrzeźbił Stanisław Wójcik. Boczne ołtarze są późnobarokowe i trafiły tu ze zburzonego kościoła św. Michała. Dwa z nich przypisuje się Franciszkowi Placidiemu. Nad chórem, w zachodnim oknie, wisi witraż Wyspiańskiego „Bóg Ojciec: Stań się”, osadzony w 1904 r.

W transepcie sklepienie żebrowo-krzyżowe odtworzono po pożarze z połowy XIX wieku. W ramieniu północnym wisi epitafium Piotra Kochanowskiego, w południowym epitafium Wincentego Pola, popiersie Jana Kochanowskiego i barokowy krucyfiks z XVII wieku.

Historia parafii i budowli

Książę Henryk Pobożny osadził franciszkanów w Krakowie w 1236 lub 1237 r., przywożąc ich z Pragi. Kościół konsekrowano w 1269 r. pod wezwaniem św. Franciszka z Asyżu. Przebudowę z końca lat sześćdziesiątych XIII wieku zainicjował i głównie sfinansował książę Bolesław Wstydliwy. Sam spoczął w kościele w 1279 r., a pochowano tu także synów Władysława Łokietka, Stefana i Władysława.

W XV wieku kościół urósł. Najpierw wydłużono prezbiterium, a potem korpus dostał formę asymetrycznej hali o dwóch nawach. Gotową przebudowę konsekrował ponownie w 1436 r. kardynał Zbigniew Oleśnicki.

Przed wejściem przez ponad dwa i pół wieku stała murowana wieża-dzwonnica z czterema bramami. Rozebrano ją w 1816 r., razem z murem dawnego cmentarza przykościelnego.

Przez stulecia budowlę niszczyły kolejne katastrofy:

• 1462: pożar kościoła,
• 1465: zawalenie się wieży,
• 1476: kolejny pożar,
• 1655: następny pożar, po którym wnętrza odtworzono w stylu barokowym,
• 1850: największy pożar, w którym spłonęła znaczna część świątyni.

Po pożarze z 1850 r. kościół odbudowano, a pod koniec XIX wieku prace w prezbiterium i nawie prowadzili Władysław Ekielski i Karol Knaus. Od północy dostawiono wtedy do transeptu neogotycką kruchtę.

Według Wikipedii tytuł bazyliki mniejszej kościół otrzymał 23 lutego 1920 r., jako jeden z pierwszych w Krakowie. Starał się o niego o. Marian Sobolewski.

W 2015 r. eksploratorzy ze Stowarzyszenia „SAKWA” i archeolodzy odkryli nieznane wcześniej krypty pod Kaplicą Męki Pańskiej, dawną nawą północną. Georadar wykazał puste przestrzenie pod posadzką, a kamera endoskopowa pokazała około dwudziestu trumien, metalowych i drewnianych. Skany georadarowe sugerują istnienie jeszcze jednego, niższego poziomu pod kryptami.

Zwiedzanie i wskazówki

Bazylika stoi na Starym Mieście, więc z centrum dojdziesz tu bez komunikacji. Godziny otwarcia, porządek mszy i ewentualne opłaty za zwiedzanie sprawdź na stronie bazyliki, franciszkanska.pl.

To czynny kościół, więc podczas nabożeństw nie ma co liczyć na spokojne oglądanie witraży. Radzę zacząć od prezbiterium: są tam witraże i polichromie Wyspiańskiego, a obok nich płyta według projektu Matejki.

Kościół stoi też na trasie Małopolskiej Drogi św. Jakuba z Sandomierza do Tyńca.

Co dzieje się tu w okresie Bożego Narodzenia?

Klasztor urządza żywą szopkę co roku, a w 2023 r. była to już 31. edycja. Po wigilii zaczynają się koncerty i jasełka, a odwiedzający śpiewają kolędy razem. Dla dzieci największą frajdą są zwierzęta pożyczone z krakowskiego ZOO. Terminy sprawdź na stronie bazyliki.

Fot. Igor123121, CC BY 4.0, Wikimedia Commons